De toekomst van het boek

Hoewel het boek al duizenden jaren oud is en er intussen talloze vernieuwingen hebben plaatsgevonden zal er nog nooit zoveel commotie zijn geweest als nu. Ik heb het hier natuurlijk over het digitale boek en met name het eboek en de ereader. Iedereen heeft er wel een mening over klaar en het valt op dat die mening meestal uitgesproken voor of tegen het fenomeen is. Wat ook opvalt is dat veel van die meningen gepaard gaan met een flinke dosis emotionaliteit. En voor mensen die met boeken de kost verdienen lijkt het einde der tijden zelfs nabij. Of men blijft moedig, maar misschien is het de moed der wanhoop, roepen dat het boek altijd zal blijven bestaan en we ons echt geen zorgen hoeven te maken. Toch valt niet te ontkennen dat er het een en ander aan de hand is. Tijd voor een analyse.

 

Er zijn twee soorten mensen, de verhalenvertellers en degenen die naar die verhalen luisteren. De vertellers kunnen ook docenten zijn en de luisteraars leerlingen. In het eerste geval gaat het over fictie en in het tweede geval hebben we het over non-fictie. Over meer gaat het eigenlijk niet, in oorsprong hebben we te maken met de relatie tussen de verteller en de luisteraar. De uitvinding van het schrift maakte van de verteller een auteur en de luisteraar werd lezer. De overdracht gebeurde middels taal, eerst uitsluitend mondeling, dus in orale vorm en later schriftelijk, dus in visuele vorm. Vooral bij de non-fictie werd naast tekst ook beeld steeds belangrijker want de Chinezen wisten al dat een plaatje vaak meer zegt dan duizend woorden. Maar ook bij fictie werd het toevoegen van beeld steeds gebruikelijker en in sommige gevallen zelfs de primaire vorm. Wie kent Kuifje  niet of Suske en Wiske? En anders toch zeker Asterix  en Obelisk of   Fokke & Sukke. Dat mijn moeder van 90 mij indertijd verbood om Kuifje te lezen (blaaslectuur!) nu dagelijks de exhibitionistische eend en de kanarie in de krant tegenkomt toont aan dat de tijden wel degelijk veranderen. Er schijnen zelfs mensen te zijn die openlijk toegeven dat zij veel van hun kennis aan Kuifje hebben te danken. Zo zullen er vandaag de dag heel wat mensen wijzer worden van Fokke & Sukke. En wat maakt het ook uit of je iets uit een encyclopedie of uit een stripboek haalt? Zolang de informatie maar betrouwbaar is. En liefst ook een beetje actueel. In de boekenkast van mijn moeder staan de 25 delen van de eerbiedwaardige, maar jammerlijk verouderde, Grote Winkler Prins stof te verzamelen. Wat er in de WP staat klopt(e) wel maar niemand maalt nog om die betrouwbaarheid. Wij vinden met Google in een oogwenk wat wij zoeken en als de betrouwbaarheid van de informatie echt van belang is kunnen we die nog proberen te verifiëren. Weinigen nemen die moeite overigens.

 

Andere tijden vragen om andere prioriteiten en een andere kijk op bepaalde zaken. In vroeger tijden, de tijd van de WP en daarvoor, was betrouwbaarheid erg belangrijk en daarom moest er duidelijkheid zijn. Ieder had zijn eigen taken en verantwoordelijkheden en die lagen verankerd in het beroep. De auteur  schreef, de uitgever  gaf uit en de boekhandelaar  bracht het product aan de man, in het geval van de WP zelfs in de vorm van colportage. De lezer had alleen met de boekhandelaar te maken, de uitgever en de auteur zaten ergens op een gouden troon en werden slapende rijk. Dacht men vaak, want ook toen nam men zelden de moeite om een bepaald beeld te verifiëren. Waar de auteur en de lezer onmiskenbaar individuen waren werden de uitgever en de boekhandelaar toch vooral als instituties gezien, als uitgeverij  en  boekwinkel. In dit traditionele model vormden functies  de schakels tussen de auteur en de lezer. Het actuele model zit echter anders in elkaar.

 

Tegenwoordig is de afkeer van instituties aan het groeien en dat hebben zij in veel gevallen over zichzelf afgeroepen. Enkele dominante partijen proberen hun wil aan de markt op te leggen terwijl de markt in principe juist naar meer keuzevrijheid streeft. De actuele situatie is dat mensen, geholpen door technologische en maatschappelijke ontwikkelingen, in toenemende mate hun eigen keuzes gaan maken. Het draait in het actuele model niet meer om functies  maar om handelingen. Niet om de schrijver en de lezer maar om schrijven  en  lezen, om scheppen  en  consumeren. 

Daartussen zitten nog een paar handelingen zoals publiceren  en  aanbieden. In alle gevallen gaat het meer om mensen  dan om instituties en daarmee meer om sociale  dan om commerciële zaken. In het actuele model draait alles om internet en het optimale gebruik daarvan. Daar valt wel het een ander over te zeggen.

 

Er zijn weinig plekken waar de ontwikkelingen zo snel gaan als in de virtuele wereld van het internet. Waar mensen ieder dag meer mogelijkheden krijgen om te doen wat ze willen doen of om sneller en eenvoudiger te doen wat ze moeten doen. Ook voor auteurs en lezers en de tussenliggende schakels zijn er legio kansen in deze ontwikkelingsfase. In beginsel kan een auteur het hele traject van het begin (het bedenken en uitvoeren van een publicatie) tot het eind (het aanbieden van de publicatie aan de consument) zelfstandig en zonder hulp doorlopen. Of dat een verstandige keuze is lijkt niet erg waarschijnlijk. Je kunt in een paar dingen goed zijn maar vrijwel niemand is overal goed in. En een ketting is zo sterk als de zwakste schakel. Auteurs moeten zich afvragen waar hun zwakheden liggen en daar iemand met meer kennis en vaardigheden voor inschakelen. Omgekeerd kunnen mensen die in een of meer facetten van het uitgeeftraject bekwaam zijn hun diensten aanbieden. Dat kan zowel binnen als buiten de eigen schakel (uitgeverij, boekhandel, boekproducenten e.d.) of groep (redacteuren, vormgevers, marketeers e.d.). Het gaat daarbij om specialisten aan zowel de publicatiekant als de aanbiedingskant. Dus niet zozeer om generalisten als uitgevers en boekhandelaren. Ook die hebben hun sterke en zwakke kanten en zij doen er daarom verstandig aan niet alles zelf te willen doen maar meer samen te werken. Zo kan iedereen doen waar hij/zij goed in is en meestal zijn dat ook de dingen die je het leukste vindt. Dat komt de kwaliteit alleen maar ten goede, zowel de kwaliteit van leven als van je producten of diensten. Om in de toekomst te overleven is specialiseren onvermijdelijk.

 

In de toekomst zullen er zeker boeken blijven bestaan. De vraag is in welke vorm en of het in alle gevallen "boek" blijft heten. Erg veel doet dat er niet toe. Auteurs en lezers (scheppers en consumenten) worden veel minder afhankelijk van de keten en kiezen zelf welke diensten zij willen afnemen. De keten zal zich moeten realiseren dat het niet langer zal gaan om het verwerven en behouden van rechten en het streven naar winstmaximalisatie maar om het aanbieden wat de markt vraagt. Een goed product waar een faire prijs voor zal worden betaald. Enkele zaken die in dit toekomstmodel niet meer passen zijn de  vaste boekenprijs en  DRM  (Digital Rights Management). En de toekomst begint vandaag.

 

Marten Nube

DirectBoek.net