10 redenen waarom het e-boek toch niet gaat doorbreken

De ene na de andere e-reader wordt aangekondigd en het aantal als e-boek beschikbare titels groeit explosief. Men zou de indruk kunnen krijgen dat er eindelijk een doorbraak heeft plaatsgevonden en dat de dagen van het p-boek zijn geteld. Daar zijn wel wat kanttekeningen bij te plaatsen.  

1. Emotionele weerstand bij lezers en uitgevers 

Al vanaf het allereerste begin van het elektronische boek was er sprake van een haast fysieke afkeer van het fenomeen e-boek en de daarbij noodzakelijke e-reader. Lezers, maar meer nog uitgevers, lieten niet na te wijzen op het kille karakter van een stuk plastic ten opzichte van een “echt” boek met bedrukt papier. Zo een boek had immers een aantal onvervangbare en onverbeterbare eigenschappen. Je kon er in bladeren, je kon het overal mee naar toe nemen, in de trein, het vliegtuig, naar het strand, mee naar bed. En daarbij rook het zo lekker! Vooral dat laatste argument heb ik nooit helemaal begrepen, ik herinner me alleen de muffe geur van boeken die te lang in de boekenkast hebben gestaan. Stof en boenwas, je moet ervan houden.

2. De “digital content=free content” perceptie 

Onder invloed van het internet is bij velen het denkbeeld ontstaan dat alles wat niet fysiek is gratis moet zijn. Je gaat toch niet betalen voor iets dat je ook (gratis) kunt downloaden? En al zeker niet als je weet dat de aanbieders grote en rijke bedrijven zijn die alleen maar groter en rijker worden als je hun digitale spullen afneemt. De meeste mensen zullen een auteur een redelijke vergoeding gunnen voor zijn/haar inspanning. In de praktijk gaat 90 procent van de prijs van een boek echter niet naar de auteur maar naar andere partijen. Bij een fysiek boek kan men zich nog voorstellen dat het papier en de inkt (en zelfs de afschrijving op apparatuur en gebouwen) ook wat kosten. Bij een e-boek accepteert men de opbrengstverhoudingen tussen de verschillende schakels niet zo gemakkelijk meer. Trouwens, waar zijn al die schakels nog voor nodig? En auteur kan zijn e-boek ook rechtstreeks aan de lezer aanbieden, die weet dan ook zeker dat de opbrengst op de juiste plaats terecht komt.

3. Consument wil geen DRM [1] beperkingen 

De pogingen van aanbieders om de rechten (waar de uitgeverij traditioneel op drijft) te beschermen met allerlei beperkende maatregelen zijn voor een deel begrijpelijk maar worden door de consument niet geaccepteerd. Kijk naar het voorbeeld van de muziekindustrie waar de digitalisering al eerder aan de orde was (CD, MP3) en men hetzelfde heeft geprobeerd te bereiken, namelijk rechtenbescherming door middel van technische maatregelen zoals kopieerbeveiliging. Dat de verkoopprijs daarmee op een onredelijk hoog peil gehouden kan worden is een illusie gebleken.

4. Onduidelijkheid over standaarden

Waar de digitale bestanden voor boeken sinds jaar en dag de PDF [2] standaard volgden vereiste het e-boek een ander formaat. PDF was en is bedoeld om een drukpers of digitale printer aan te sturen en dat vereist een eenduidige vastlegging van formaat en indeling van de pagina’s . Bij een e-reader is het juist van belang dat de pagina-indeling zich aanpast aan het formaat van het apparaat. Als een pagina in A4 formaat is opgemaakt in PDF zie je op een A3 reader maar de helft van de pagina. Dat maakt PDF feitelijk ongeschikt voor e-readers en daarom zijn er diverse alternatieven op de markt gekomen waarbij het mogelijk is om bijvoorbeeld lettertype en -grootte  in te stellen zodat je als lezer zelf bepaalt wat het prettigste leest. Inmiddels heeft zich een tweedeling afgetekend waarbij Europa heeft gekozen voor het EPUB [3] formaat en de Verenigde Staten voor het (oorspronkelijk Franse) Mobipocket [4] formaat. Daarnaast zijn er nog andere formaten, bijvoorbeeld voor smartphones [5].

5. Onduidelijkheid over de hardware

Was de onduidelijkheid over de bestandsformaten vooral een probleem voor de uitgevers, het toenemende aanbod aan apparaten is vooral voor de consument verwarrend. Waar moet je op letten, behalve op de prijs? Wat kun je met het apparaat en wat niet? Is het verstandig om nu al te kopen of kun je beter wachten tot de prijs gaat zakken en er meer functies beschikbaar komen? En waar koop je zo’n ding eigenlijk? Moet je bij de boekwinkel zijn of juist bij de MediaMarkt of misschien wel de Aldi? 

6. De prijs

Zowel de prijs van het e-boek, dus de software, als de prijs van de e-reader, de hardware, worden vanuit het consumentenoogpunt als te hoog beschouwd in verhouding tot de kostprijs. Aan een van beide, of misschien wel aan allebei, zal dus iets moeten veranderen voor de markt massaal zal overstappen van papier naar digitaal, als dat al gaat gebeuren. Een ander businessmodel is denkbaar, je zou bijvoorbeeld het “koffiepad” model kunnen invoeren. Dit komt erop neer dat je het apparaat relatief goedkoop in de markt zet maar de benodigde grond- of hulpstoffen (bijvoorbeeld koffiepads of inktcartridges) relatief duur maakt. We zagen eerder al dat dit in het geval van e-boeken moeilijk ligt. Andersom is ook denkbaar maar voorlopig niet waarschijnlijk. Er zijn namelijk maar een paar aanbieders die de basistechniek (e-ink) kunnen of mogen leveren waardoor leveranciers van e-readers deze duur moeten inkopen. Voorlopig hoeven dus geen spotprijzen voor e-readers verwacht te worden.

7. De technologie

Voor de huidige generatie e-readers wordt de gepatenteerde e-ink technologie gebruikt die weliswaar een mooi, scherp en stilstaand, beeld oplevert maar waar ook een paar nadelen aan kleven. Het leest inderdaad als bedrukt papier en dat is op zich prima als vervanging daarvan, zolang men zich daarvan maar bewust is. Het probleem is echter dat de verwende computergebruiker meer wil dan dat. Men wil kleur en bewegend beeld bijvoorbeeld en beide zijn met deze techniek niet mogelijk. Het wachten is dus op een technologische doorbraak die beide werelden met elkaar verbindt.

8. De alternatieven

Een alternatief voor de e-reader, met zijn evidente voor- en nadelen, is natuurlijk in de eerste plaats de pc en de daarvan afgeleide laptops, note- en netbooks. Maar ook de mobiele telefoon, en dan natuurlijk in de eerste plaats de smartphone, wordt als een geduchte concurrent van de e-reader gezien. Voor al deze apparaten geldt echter het bezwaar dat het beeldscherm ongeschikt is om groet hoeveelheden tekst te lezen. Het gaat hier om beeldschermen met achtergrondverlichting en die worden na een tijdje erg vermoeiend voor de ogen. Voor de smartphone geldt dan nog het bijkomende bezwaar dat het schermpje veel te klein is om meer dan een paar zinnen te lezen. Kortom, er is wel degelijk plaats voor een alternatief maar niet in de huidige vorm.

9. De generatiekloof

Dat er sprake is van een generatiekloof is duidelijk, waar deze precies ligt is minder gemakkelijk vast te stellen. Er zijn ouderen en jongeren en iets daar tussenin, waarschijnlijk veruit de grootste groep. Bij de ene groep wil je niet horen en de andere ben je ontgroeid. De ouderen lezen nog boeken en de jongeren hebben andere prioriteiten. Grosso modo. Met het nieuwste model mobieltje maak je de blits, oud of jong. Met een e-reader maak je geen enkele indruk, niet bij ouderen want die zweren bij papier (dode bomen boeken) terwijl de jongeren zich afvragen waar dat nou voor nodig is, zo’n extra apparaat waarmee je alleen maar kunt lezen.

10. De rol van het onderwijs 

Op het eerste gezicht lijken het e-boek en de e-reader de ideale oplossing te kunnen vormen voor het onderwijs, dat immers zwaar gesubsidieerd wordt door de overheid en waar iedere besparing, zolang die niet leidt tot kwaliteitsverlies, welkom is. Bovendien zou dit de doorbraak van e-boeken en -readers kunnen forceren en daarmee ook de economie een enorme impuls geven. Ook de volksgezondheid zou ermee gediend zijn. De basis voor latere rugklachten wordt immers gelegd door gesjouw met veel te zware boekentassen op jonge leeftijd. Helaas, onderwijs zonder kleur en bewegend beeld is niet meer te verkopen aan de jeugd van tegenwoordig. En die zal dus ook de huidige generatie e-readers niet zien zitten. Liever een iPhone, daar kun je tenminste YouTube filmpjes op zien. En een beeld zegt immers meer dan duizend woorden? Nou dan.

Conclusie

Zolang de e-ink technologie nog onvolkomen is zal de e-reader een gadget blijven voor een beperkte groep gebruikers. Deze zullen het apparaat meer als een “document reader" gebruiken om, voornamelijk zakelijke, documenten mee te kunnen lezen. Zij zullen er slechts incidenteel een boek mee lezen, bijvoorbeeld onderweg of op vakantie. De e-boeken zullen niet in de plaats komen van het traditionele boek maar ernaast. Uitgevers moeten het e-boek zeker serieus nemen maar zij doen er verstandig aan geen overdreven verwachtingen te koesteren.